Is Viktor Orbán de nieuwe sterke man van Europa?

In december 2014 noemde de Amerikaanse senator John McCain de Hongaarse minister-president Viktor Orbán een neofascistische dictator. Het Europees Parlement verwijt Orbán ervan antidemocratisch te zijn. Het antwoord van de Hongaarse minister-president was kort maar duidelijk: “Bemoei jullie niet met de interne aangelegenheden van Hongarije”. Het is duidelijk dat Orbán de gemoederen hoog heeft doen oplopen. Wat is de reden dat hij constant kan rekenen op een storm van kritiek?

De vrije markt deceptie
Het einde van het communistische tijdperk in Europa betekende een periode van hoop voor veel Hongaren. De Hongaren hoopten dat de liberalisering van de markt zou zorgen voor verhoging van de levensstandaard evenals welvaart. Orbán was een van de eerste politici die grootschalige liberalisering aanmoedigde. Gedurende zijn eerste termijn als minister-president (1998-2002) voerde hij deze grootschalige economische liberalisering ook daadwerkelijk uit.

De gewenste economische verbeteringen bleven echter uit. De liberalisering van de markt kwam vooral ten goede aan buitenlandse corporaties, die hiermee enorme economische invloed in Hongarije vergaarde. Fidesz, de partij van Orbán, verloor in 2002 de meerderheid in het Hongaarse parlement. Dit betekende ook het einde van zijn eerste regeertermijn.

Orbán was het vertrouwen in het liberale marktsysteem verloren. Vanaf 2002 maakte Fidesz deel uit van de oppositie binnen het Hongaarse parlement. Ondertussen werd het land bestuurd door de sociaaldemocraten, die de economische situatie van het land eerder verergerden dan verbeterden.

In 2010 deed Orbán wederom mee aan de verkiezingen. Fidesz wist ruim tweederde van de zetels binnen te slepen; een ongelooflijke prestatie. Al vrij snel begon het kabinet van Orbán allerlei nieuwe wetten in te voeren. Zo werd het homohuwelijk verboden. Ook mochten zwervers niet langer op straat slapen. Bovendien werd het maken van politieke reclame aan banden gelegd.

Toen het Hongaarse constitutioneel hof deze wetswijzigingen als ongrondwettelijk verklaarde, gebruikte Orbán zijn parlementaire meerderheid om de autoriteit van het hof te verminderen. Volgens zijn eigen woorden vallen zijn handelingen onder de bouw van een nieuwe Hongaarse staat; een illiberale staat welteverstaan.

Van liberaal naar illiberaal
Hoewel het verbieden van het homohuwelijk evenals het uitsluiten van politieke reclame belangrijke redenen zijn voor wantrouwen vanuit de Europese Unie (EU), zijn dit niet de belangrijkste redenen. Het is belangrijk te beseffen dat de structuur van de EU sterk beïnvloed is door het liberaal economische gedachtegoed. Orbán heeft voor Hongarije een ander systeem in gedachte: een illiberaal systeem. Een staatsvorm in de trend van landen als Rusland, China en Turkije. Hiermee botst Orbán met de basisprincipes van de EU.

Orbán weet dat het liberale economische systeem het leven van de gemiddelde Hongaar niet heeft verbeterd. De werkloosheid was hoog en buitenlandse bedrijven hadden een monopolie op verschillende sectoren van de economie. Maar 56% van de Hongaren gelooft nog in de democratie en slechts 46% gelooft in de vrije markt. Hoewel het voor onze westerse oren onbegrijpelijk klinkt, is een verminderde invloed van democratie en de vrije markt precies wat veel Hongaren willen. Orbán biedt dit met zijn illiberale systeem.

Wat is echter een illiberaal systeem? Een van de eerste veranderingen die Orbán toepaste was het vervangen van leiderschap binnen de non-gouvernementele sector. Dit mochten alleen Hongaren zijn die in het belang van Hongarije werkte.

Vervolgens werd het belastingstelsel hervormd. In West-Europa betekent dit vaak meer belastingen voor Jan Modaal en minder belastingdruk voor grote corporaties. In Hongarije is dit echter precies andersom. De bankensector, energiebedrijven en telefoonmaatschappijen hoeven niet te rekenen op belastingvoordelen in Hongarije. Zij betalen veel meer belasting in vergelijking met omringende landen.

Deze sectoren zijn vaak in handen van buitenlandse corporaties. Per slot van rekening voerde Orbán in 2013 een zeer controversiële wet in. Hij verplichtte bedrijven die gas, elektriciteit en verwarming leverde hun prijzen met 20% te verlagen. Door deze wet dragen vele Hongaren hem op handen. Ondertussen beticht de EU hem van populisme en protectionisme.

Hoewel Hongarije de Euro niet heeft ingevoerd, betekent dit niet dat de EU geen invloed heeft op het economische beleid van het land. Het tegendeel is waar. Hoewel de EU op bepaalde beleidsterreinen weinig invloed heeft (zoals buitenlands beleid), heeft het ongelooflijk veel invloed op de economieën van de lidstaten.

De Europese Centrale Bank (ECB) is het belangrijkste instituut om de economieën van de lidstaten te controleren. Nationale centrale banken fungeren als een soort buitenposten van de ECB. Het hoofd van een nationale centrale bank is daarom een zeer invloedrijke positie. Orbán heeft een vertrouweling aan het hoofd van de Hongaarse centrale bank geplaatst. Dit is een doorn in het oog van de EU.

De Roma
De Roma, ook wel bekend als zigeuners, zijn de grootste minderheidsgroep in Hongarije. Volgens officiële cijfers wonen er ongeveer 300.000 Roma in Hongarije. Dit aantal is echter niet realistisch. Volgens verschillende demografen ligt het werkelijke aantal eerder rond de miljoen. Doordat de Roma een hoger geboortecijfer hebben dan etnische Hongaren, zullen zij in de nabije toekomst een substantieel gedeelte van de bevolking gaan uitmaken.
De meeste Roma leven in een zgn. parallelle samenleving. Dit betekent dat zij weinig contact hebben met de (etnische) meerderheidsgroep. Dit geldt overigens niet alleen voor Hongarije. In vrijwel elk land waar zij woonachtig zijn zonderen zij zich af van de rest van de bevolking. Iets dat de Roma altijd al gedaan hebben.

Integratie of assimilatie van de Roma is vrijwel nooit gelukt. Gedurende de communistische tijd werden zij gedwongen deel te nemen aan het arbeidsproces. Denk hierbij aan fabrieksarbeid of het optreden als muzikanten in restaurants. Het einde van het communistische tijdperk betekende ook het einde van dit soort overheidsinitiatieven.

Tegenwoordig leeft het overgrote deel van de Roma in caravans of bouwvallen. Enorme aantallen zijn werkloos en afhankelijk van uitkeringen. Als zij al werkzaam zijn is dit vaak in het zwarte circuit. De kansen op een baan zijn gering; vele Roma hebben weinig tot geen opleiding genoten. Bovendien zijn zij overgerepresenteerd in de misdaadstatistieken.

In 2011 bedacht de regering van Orbán een nieuw initiatief. Langdurig werklozen, waaronder veel Roma, moesten voortaan werkzaamheden verrichten om hun volledige uitkering te ontvangen. Het betreft vooral lichamelijk arbeid: dijken verstevigen, wegen aanleggen en irrigatiekanalen graven. Alle werkzaamheden worden overzien door (oud) politieagenten.

Henk Hirs, correspondent voor de Nederlandse media in Hongarije, is al sinds 1989 woonachtig in het land. Hirs bekritiseert het (verplichte) werkverschaffinginitiatief van de regering-Orbán. Volgens hem moet de Hongaarse overheid eerst meer sociale woningbouw, (vak) scholing en transportmogelijkheden aanbieden, alvorens zij het werkverschaffinginitiatief invoeren.

Op Europees niveau werd de werkverschaffing tevens bekritiseerd. Is dit echter terecht? Het initiatief kan ook als een positieve ontwikkeling worden beschouwd. Langdurig werkloze en overheidsafhankelijke Roma worden op een positieve manier gedwongen mee te werken aan de opbouw van het land. Moet het aanhoudend verkrijgen van een uitkering altijd maar vanzelfsprekend zijn? Bovendien wordt zwart werk door het werkverschaffinginitiatief vrijwel uitgesloten.

Orbán en Poetin
In februari 2015 bezocht de Russische president Poetin Hongarije. Het was ruim een jaar geleden sinds Poetin een EU-lidstaat had bezocht. De timing van de ontmoeting was controversieel. Kort daarvoor had de EU besloten de sancties tegen Rusland uit te breiden, i.v.m. het aanhoudende geweld in Oost-Oekraïne. Hoewel de officiële reden van het staatsbezoek de levering van energie betrof, is het maar de vraag of er niet meer besproken is tussen Poetin en Orbán.

Het is duidelijk dat er grote belangen op het spel staan. Russische (staats) bedrijven hebben zeer veel invloed binnen de Hongaarse economie. Hongarije is voor 80% van de natuurlijke gasvoorziening afhankelijk van Rusland. Bovendien deed Poetin Orbán een zeer aantrekkelijk bod: een complete kernenergiecentrale zou worden gebouwd en gefinancierd door Russische staatsbedrijven.

Ondanks decennialang van (Russische) communistische overheersing, zoekt Hongarije ruim 25 jaar na de val van de muur vrijwillig toenadering tot Rusland. Moeten we hier van opkijken? Maar al te vaak worden zowel Poetin als Orbán binnen de Europese politiek bekritiseerd en gedemoniseerd. Orbán heeft lak aan de huidige relaties tussen de EU en Rusland. Het aloude spreekwoord “de vijand van mijn vijand is mijn vriend” lijkt relevanter dan ooit.

De hedendaagse situatie waarin Hongarije zich bevindt is zeer interessant. Hongarije voelt zich niet aangetrokken tot linkse politiek. Na ruim 40 jaar communisme lijkt het land zijn buik ervan vol te hebben. Verder heeft het liberaal-economische experiment weinig zoden aan de dijk gezet. De gemiddelde Hongaar is er in economisch opzicht weinig op vooruit gegaan. Welke rol zal het illiberale Hongarije van Viktor Orbán in de toekomst van Europa gaan spelen?

Reacties

Bart Bohemen

De heer Bohemen heeft een uitgebreide kennis op het gebied van sociale vraagstukken en verwerkt deze dan ook nauwkeurig in zijn publicaties. Zijn vakgebied omvat onder meer socio-economische en demografische ontwikkelingen in Europees verband.

4 gedachten over “Is Viktor Orbán de nieuwe sterke man van Europa?

  1. Pingback: BOINNK!!!

Geef een reactie