Vladimir Poetin: Schurk of held?

Vladimir Poetin is een van de meest omstreden figuren van onze tijd. Sommigen dragen hem op handen, anderen verguizen hem. Één ding staat vast: Poetin is een van de machtigste personen op aarde. Zowel in Oekraïne, Syrië en Venezuela lijken de belangen van Rusland lijnrecht tegenover die van het westen te staan. Wat motiveert deze man echter? Waarom lijken het westen en Rusland steeds vaker te botsen sinds Poetin aan de macht is? Om deze vragen te kunnen beantwoorden, dienen wij de recente geschiedenis van Rusland nauwkeurig te bestuderen.

De val van de Sovjet-Unie
In de nadagen van de Sovjet-Unie was Poetin werkzaam voor de Russische geheime dienst KGB. Hij werd gestationeerd in Oost-Duitsland en leefde in de stad Dresden. Poetin ontwikkelde een passie voor Duitsland. Hij leerde de taal vloeiend spreken en was vaak te vinden in de traditionele Duitse bierhallen, waar hij met zijn vrienden liters bier wegdronk.

Zijn verblijf in Oost-Duitsland werd abrupt beëindigd. In 1989 braken er grootschalige demonstraties uit tegen de communistische overheid. In 1990 werd het hoofdkantoor van de Oost-Duitse geheime dienst Staatssicherheid bestormd. Poetin en zijn collega’s vreesden dat hen hetzelfde zou overkomen. In sneltreinvaart begonnen zij geclassificeerde documenten te verbranden.

In paniek belde Poetin op naar zijn leidinggevenden en vroeg om hulp. Het antwoord dat hij kreeg zou hij de rest van zijn leven bij zich dragen:

“We kunnen niks doen zonder orders van Moskou. En Moskou zwijgt.”

Moskou zwijgt. Het waren deze woorden waardoor Poetin voelde hoe kwetsbaar Rusland was. Ook besefte hij dat het communistische systeem, wat volgens zijn eigen woorden gebaseerd was op “muren en ijzeren gordijnen”, niet langer werkte. Verder was de val van de Sovjet-Unie volgens hem onvermijdelijk. Daarbij zou hij het echter niet laten. Een nieuw systeem moest ontstaan om de oude Sovjet-Unie te vervangen.

De Jeltsin-jaren
Boris Jeltsin was de eerste president van het democratische en kapitalistische Rusland. Jeltsin werd door het westen op handen gedragen. Toch had de vriendelijk ogende man een puinhoop van het land gemaakt. Van de een op andere dag ging het land over van een communistische planeconomie naar het vrije marktsysteem, onder toeziend oog van ingehuurde Amerikaanse economen. Daarnaast werden staatsbedrijven ter waarde van miljarden bijna gratis weggegeven op basis van vriendjespolitiek. Rusland was massaal in de uitverkoop.

Rusland is rijk aan grondstoffen zoals aardolie en gas. In de vroege jaren van Jeltsin’s presidentschap werd het grootste gedeelte van deze bodemschatten verdeeld onder een select groepje mannen: de Russische oligarchen. Ondertussen had een groot gedeelte van de bevolking moeite met de omslag naar het kapitalistische systeem. Veel mensen waren arm en leden honger. Rusland had zijn bodemschatten harder nodig dan ooit. Het mocht niet baten. Slechts een zeer kleine groep mensen mocht delen in de winst die voortkwam uit de verkoop van grondstoffen. Jeltsin vond dit prima.

Ondertussen belandde de Russische bevolking in een neerwaartse spiraal. De bevolking kromp en de gezondheidszorg liep achteruit. Een substantieel gedeelte van de bevolking was verslaafd aan alcohol. Bovendien vierde de corruptie en georganiseerde misdaad hoogtijdagen onder het bestuur van Jeltsin.

In 1994 brak de Eerste Tsjetsjeense Oorlog uit. Tsjetsjeense milities, ondersteund door (buitenlandse) radicaal islamitische strijders, riepen de jihad uit en vochtten voor onafhankelijkheid. Het Russische leger had een gebrek aan geld en wapentuig. Desalniettemin werd het toch al gedemoraliseerde leger de strijd in gestuurd. De oorlog was enorm bloederig. In nog geen twee jaar tijd verloren meer dan honderdduizend mensen het leven.

In 1996 werd het staakt-het-vuren getekend. Een gebeurtenis die tot op de dag van vandaag als een nationale vernedering werd gezien. Van Rusland als wereldmacht was niet langer sprake. Het land was in economisch en moreel opzicht bankroet. Voor de gemiddelde Rus waren de Jeltsin-jaren rampzalig.

Herovering van het vaderland
Na een carrière binnen de publieke sector van Sint-Petersburg en Moskou, werd Poetin door Jeltsin benoemd tot regeringsleider van de Russische Federatie. Aanvankelijk ondervond hij veel tegenstand van andere politici, maar wist na verloop van tijd de hart van het volk te winnen. Vrijwel direct richtte hij zijn pijlen op Tsjetsjenië, om aldaar de puinhopen op te ruimen die achtergelaten waren door Jeltsin. Radicale moslimstrijders begonnen steeds meer invloed te krijgen in het gebied, evenals in de deelrepubliek Dagestan. In augustus 1999 werd het leger gemobiliseerd en werden de deelrepublieken binnengevallen. Over de terroristen zei hij het volgende:

“We zullen de terroristen overal achtervolgen. Zelfs op het toilet zullen ze geen rust vinden.”

Deze uitspraak over terrorisme, staat in schril contrast met de opmerkingen van hedendaagse westerse politici, die hierdoor gereduceerd worden tot niets meer dan weekdieren. In vergelijking met het fiasco van de Eerste Tsjetsjeense Oorlog, was de Tweede Tsjetsjeense oorlog een groot succes. Tsjetsjenië, evenals Dagestan, zijn vandaag de dag weer volledig onder Russische controle. Strategisch gezien heeft Poetin dit perfect benaderd.

Eind 1999 trad Jeltsin af en gaf het stokje over aan Poetin. Vervolgens richtte hij zijn pijlen op de (corrupte) oligarchen, die te machtig waren geworden. Na lange onderhandelingen wist hij het grootste gedeelte van de biljonairs voor zich te winnen. Corrupte en belastingontduikende oligarchen werden gestraft, denk hierbij bijvoorbeeld aan de zaak Mikhail Khodorkovsky.

Enkele jaren later richtte Poetin zich op enkele grote westerse ondernemingen. Zo had het Nederlands-Britse bedrijf Shell bijvoorbeeld zeer veel invloed binnen de Russische gas- en aardoliesector. Poetin vond dat de winsten die gegenereerd werden uit Russische grondstoffen alleen aan Rusland moesten toebehoren, met als gevolg dat Shell gedwongen werd een groot gedeelte van zijn aandelen te verkopen. Het staatsbedrijf Gazprom nam de betreffende aandelen over.

Door deze beslissing nam de populariteit van Poetin onder de westerse elite sterk af. Het zelfde overkwam Poetin’s bondgenoot, wijlen Hugo Chavez, voormalig president van Venezuela. In Venezuela moesten westerse corporaties ook het veld ruimen toen Chavez besloot dat de grondstoffen aan het Venezolaanse volk toebehoorde. Met de olieopbrengsten financierde hij onder andere projecten om de straatarme Venezolaanse bevolking te voeden.

Op het eerste gezicht lijken de handelingen van de Russische en Venezolaanse overheid op oneerlijke concurrentie. Wanneer we het vanuit een ander perspectief bekijken komt er een heel ander beeld naar voren. Zo zijn de rechten om olie en gas in het buitenland te winnen vaak op slinkse wijze verkregen. Denk hierbij aan de “wilde westen” periode in Rusland na de val van de muur, toen de oligarchen staatsbedrijven ter waarde van miljarden voor een appel en een ei op de kop tikten. Of de rechten in Venezuela op een correcte manier zijn verkregen is ook nog maar de vraag. Corruptie is wijdverspreid in heel Latijns-Amerika.

Verder dienen we nog een ander aspect in acht te nemen. Stelt u zich eens voor dat de gasvelden in Groningen geheel geëxploiteerd worden door buitenlandse corporaties. Daardoor hebben deze bedrijven automatisch recht op een groot gedeelte van de winst. Ieder jaar zouden er gaswinsten ter waarde van miljarden uit de Nederlandse economie verdwijnen. Zou de Nederlandse bevolking dan vrede hebben met deze situatie?

De dood van het Russische volk?
De val van de Sovjet-Unie had desastreuze gevolgen voor de demografische opbouw van het land. De overgang van een communistisch naar een kapitalistisch systeem kwam zo hard aan, dat veel mensen vervielen tot armoede. Hoewel Russen altijd al veel gedronken hebben, liep het alcoholisme na de val van de muur de spuigaten uit. Verder emigreerden Russen in grote getale. Bovendien lag het aantal sterfgevallen door ongelukken en zelfmoord extreem hoog.

Door het hoge aantal sterfgevallen, evenals de hoge emigratie, kelderde het bevolkingsaantal. Door het ontbreken van toekomstperspectief besloten jonge stellen geen of weinig kinderen te nemen. Het totale aantal abortussen lag ongelooflijk hoog. In 1992 bedroeg de bevolking nog 148 miljoen mensen. In 2008 bedroeg de bevolking nog geen 143 miljoen mensen. In zestien jaar tijd is de bevolking dus afgenomen met vijf miljoen. Als de genoemde ontwikkelingen zich toentertijd hadden voortgezet, had Rusland in 2050 bijna een vijfde van zijn bevolking verloren.

Sinds het aantreden van Poetin is de Russische economie enorm gegroeid. De levensstandaard is verbeterd en het BBP is in vergelijking met de Jeltsin-jaren bijna verdriedubbeld.

De terugkeer van het Orthodoxe christendom speelt ook een grote rol in de herontdekking van de Russische identiteit. In de communistische tijd werd er repressief opgetreden tegen de orthodoxie, aangezien dat systeem op atheïsme en darwinisme gebaseerd was. In tegenstelling tot de rest van Europa, is het christendom in Rusland aan een opmars bezig.

In 2006 noemde Poetin de bevolkingskrimp het meest dringende probleem van Rusland. De overheid besloot maar liefst 53 miljard dollar te investeren om het geboortecijfer te stimuleren. Vrouwen die meer dan een kind krijgen, hebben recht op 11.000 dollar en betaald verlof. De Russische diaspora werd aangemoedigd weer terug te keren naar Rusland. Ruim 25 miljoen mensen wereldwijd komen hierdoor in aanmerking voor staatsburgerschap. Sommige van deze “terugkeerders” zijn nazaten van mensen die moesten vluchten ten tijde van de Russische Revolutie. Bovendien werd er veel geïnvesteerd in de gezondheidszorg.

De grootschalige investeringen bleken effectief. In 2012 werd de bevolkingskrimp een halt toe geroepen en groeide de Russische bevolking voor het eerst sinds de val van de Sovjet-Unie. De babysterfte is gedaald en de gemiddelde leeftijd is hoger geworden. Het geboortecijfer, dat tegenwoordig rond de 1.7 ligt, is hoger dan die van de Europese Unie (1.6).

Conclusies
In Rusland is Poetin mateloos populair. Dit is voor de gemiddelde westerling moeilijk te bevatten. Toch verklaart de (recente) geschiedenis van Rusland een hoop. De val van de muur betekende het einde van Rusland als wereldmacht en een tijd van onzekerheid voor haar bevolking. Het land zakte in economisch, demografisch en moreel opzicht steeds verder weg. Bovendien had het niet veel gescheeld of Rusland had deelrepublieken zoals Tsjetsjenië en Dagestan verloren.

Poetin heeft de blamage van de Eerste Tsjetsjeense Oorlog rechtgezet. Hoewel het tot op de dag van vandaag onrustig is in de islamitische deelrepubliek, is het grotendeels onder controle van Moskou. Daarmee heeft Poetin het (eventuele) verder opbreken van het land een halt toegeroepen.

Na de val van het communisme begon Rusland derde wereldtrekjes te vertonen. Jeltsin had het land in de uitverkoop gedaan. Een groep oligarchen evenals buitenlandse corporaties maakten misbruik van de chaos in het land en vergaarden enorme economische invloed. Ondertussen was een groot gedeelte van de bevolking straatarm en hongerig. Poetin heeft de oligarchen tot de orde geroepen en de invloed van buitenlandse ondernemingen verminderd. Bovendien is de economie en levensstandaard sterk verbeterd.

Toch is het remmen van de bevolkingskrimp misschien wel Poetins grootste prestatie. Als er niet tijdig was ingegrepen, was de Russische bevolking in het jaar 2050 met miljoenen afgenomen. Dat had enorme gevolgen met zich meegebracht.

Momenteel wordt de Russische economie hard geraakt door westerse economische sancties. Ook wordt Rusland sterk bekritiseerd voor haar vermeende betrokkenheid bij het conflict in Oost-Oekraïne. De sancties en de campagne van demonisering door de media werken averechts. Poetins populariteit is alleen maar toegenomen. Of de economische sancties zullen werken is nog maar de vraag. Rusland heeft in het verleden grotere bedreigingen overwonnen en is daar alleen maar sterker uitgekomen.

Reacties

Bart Bohemen

De heer Bohemen heeft een uitgebreide kennis op het gebied van sociale vraagstukken en verwerkt deze dan ook nauwkeurig in zijn publicaties. Zijn vakgebied omvat onder meer socio-economische en demografische ontwikkelingen in Europees verband.